Strafrechtspraak in historisch Amsterdam

Deel 3: de Waag op de Nieuwmarkt

Waag
Guillotine op de Nieuwmarkt, Gerrit Lamberts, tekening, 1812, Stadsarchief Amsterdam

Het zijn plekken waar we allemaal geregeld langsfietsen: het tolhuis net aan de overzijde van het IJ in Amsterdam Noord, het paleis op de Dam en de Waag op de Nieuwmarkt. Drie plekken waar nog altijd sporen te zien zijn van de vroegere strafrechtspraak in de hoofdstad. Vandaag deel 3: de waag op de Nieuwmarkt.

De waag op de Nieuwmarkt stamt uit de vijftiende eeuw en werd destijds gebouwd als stadspoort: de Sint Antoniepoort. De naam van de straat die daarheen leidt, de Sint Antoniebreestraat, herinnert daar aan en in de kademuur van de Geldersekade zijn nog stukken van de oude stadsmuur te zien. Aan het begin van de 17e eeuw kreeg het gebouw een nieuwe functie: het werd een waag. De waag op de Dam, vlak voor het stadhuis ter hoogte van het pand waarin nu de H&M is gevestigd, was te klein geworden door de toenemende handel.

De nieuwe waag aan de Nieuwmarkt was gunstig gelegen. Het gebouw lag niet ver van de haven en dus konden de goederen direct nadat ze van de schepen waren geladen, worden gewogen in de waag. Zodra de grachten rondom het gebouw waren gedempt, ontstond er een dagelijkse markt waar de goederen gelijk verhandeld konden worden. (Tussen de te wegen waar bevonden zich overigens, voor zover ik heb kunnen achterhalen, geen heksen.)

Boven de weegschalen van de handelaren was nog een verdieping. Daar hadden zich enkele gilden zoals de smeden, schilders en chirurgijns gevestigd. Hier wordt het ook strafrechtelijk interessant: tijdens de anatomielessen waren het vooral de lijken van misdadigers die werden ontleed. Ook Rembrandt bezocht de waag eens: het was de achtergrond van De anatomische les van dr. Nicolaes Tulp (1632).

Maar er gebeurde meer op het plein. Nadat Napoleon Bonaparte Holland in zijn macht had gekregen, betrok zijn broer Lodewijk het stadhuis in 1808 als woning en werd het omgedoopt tot paleis. Hij was niet blij met die straffen die vlak voor zijn nieuwe optrekje ten uitvoer werden gelegd en dus verplaatste het spektakel zich van de Dam naar de Nieuwmarkt. Daar werden nu “ten aanschouwe van het volk” lijfstraffen voltrokken. Deze bestonden uit “het verminken der ledematen of der zintuigen, als het afsnijden der ooren, het uitsteken der oogen, het splijten van den neus, het opensnijden van de wang, het steken met een gloeijenden priem door de tong en het afsnijden van dezelve, het afhakken van den regter- of linkerduim, hand of arm; voorts het onthoofden, hangen, verbranden, levend begraven, verdrinken in het IJ, ten toon stellen of hangen der lijken, enz.”. Of deze straffen daadwerkelijk allemaal op de Nieuwmarkt ten uitvoer werden gelegd is enigszins twijfelachtig – maar het is heel goed mogelijk. Zeker is dat er bloed vloeide na onthoofdingen, geselingen en brandmerken.

Op 15 juni 1812 vond er op de Nieuwmarkt een primeur plaats. Hester Rebekka Nepping en haar dienstmeisje Adriana van Rijswijk werden schuldig bevonden aan moord, nadat zij de echtgenoot van Hester (Jan Brummelkamp) en een bij hen inwonend meisje hadden vergiftigd. De minnaar van Hester, Gerrit Verkerk, werd medeplichtig bevonden. Op het schavot naast de waag werd een guillotine geplaatst en Hester, Gerrit en Adriana verloren er hun hoofd. Ook dit had te maken met de Franse overheersing, het was de recent ingevoerde Code Pénal die voorzag in deze nieuwe manier van straffen.

Het was een geruchtmakende zaak en de executie trok veel bekijks. De Amsterdamse Willem de Clercq schreef in zijn dagboek “Lundi passé l’exécution eut lieu des trois condamnés Mad. Brummelkamp Verkerk et la servante. La guillotine était érigée sur le Nieuwmarkt. Le monde affluait sur ce Nieuwmarkt pour voir un si beau spectacle. Les fenêtres étaient partout bordées de dames et c’étaient surtout les femmes qui affluaient parmi la populace. L’exécution fut heureusement achevée. La servante était à moitié évanouie Verkerk recommanda son âme à Dieu et à Jésus Christ et Mad. Brummelkamp ne dit mot. Un coup et la vie d’un homme n’existe plus.” (Afgelopen maandag vond de executie plaats van drie veroordeelden, mevrouw Brummelkamp, Verkerk en de dienstmeid. De guillotine was op de Nieuwmarkt gebouwd. De hele wereld stroomde naar de Nieuwmarkt om dit prachtige spektakel te zien. De ramen waren druk door dames bezet en ook onder de andere toeschouwers waren het vooral veel vrouwen die toestroomden. De executie ging goed. Het dienstmeisje was bijna flauwgevallen, Verkerk vertrouwde zijn ziel toe aan God en Jezus Christus en mevrouw Brummelkamp zei niets. Een klap en het leven van een mens bestaat niet meer”).

Na deze executie werd de guillotine in Amsterdam niet meer gebruikt en in 1854 werd in Amsterdam het laatste doodvonnis uitgevoerd. In 1870 werd de doodstraf in heel Nederland afgeschaft.

Rembrandt
De anatomische les van Dr. Nicolaes Tulp. Rembrandt van Rijn (1632), olieverf op doek. Mauritshuis Den Haag

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *